


ಇತಿಹಾಸ

ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು 12 ನೇ ಶತಮಾನ ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಸುಮಾರು 800 ವರ್ಷಗಳು ಆಗಿರಬಹುದು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು ಮಹಾ ತಪ್ಪಸ್ವಿಗಳು ಪರಶಿವನ ಪಂಚ ಮುಖಗಳೇ ಪಂಚಗಣಾಧೀಶ್ವರರು ಜಗನ್ಮಾತಪಿತರ ಆದೇಶದಂತೆ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿರಿಸಿ ಪಂಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುತ್ತ ದೀನ ದಲಿತರ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಕಾಯಕಷ್ಟದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಶರಣರಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣರಾಗಿ, ಸಾಧು ಸಂತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾದ ಮಹಾಮಹಿಮೆಯ ಪುರುಷರು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು. ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿ ಆದ ನಂತರ ಪಾಳೆಗಾರರ ಸಂಸ್ಥಾನ ಅಂದರೆ ಹಟ್ಟಿಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ದೈವಸ್ಥರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪವಾಡ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು 12...ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು 12 ನೇ ಶತಮಾನ ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಸುಮಾರು 800 ವರ್ಷಗಳು ಆಗಿರಬಹುದು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು ಮಹಾ ತಪ್ಪಸ್ವಿಗಳು ಪರಶಿವನ ಪಂಚ ಮುಖಗಳೇ ಪಂಚಗಣಾಧೀಶ್ವರರು ಜಗನ್ಮಾತಪಿತರ ಆದೇಶದಂತೆ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿರಿಸಿ ಪಂಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುತ್ತ ದೀನ ದಲಿತರ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಕಾಯಕಷ್ಟದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಶರಣರಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣರಾಗಿ, ಸಾಧು ಸಂತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾದ ಮಹಾಮಹಿಮೆಯ ಪುರುಷರು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು. ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿ ಆದ ನಂತರ ಪಾಳೆಗಾರರ ಸಂಸ್ಥಾನ ಅಂದರೆ ಹಟ್ಟಿಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ದೈವಸ್ಥರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪವಾಡ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು 12 ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಈ ಹಿಂದೆ ಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ನೀಡುಬೀಕ್ಷೆ. ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂದು ತತ್ವ ಸಾರಿ, ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು, ತದ ನಂತರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ, ಕಂಕಣಭಾಗ್ಯ, ರೋಗರುಜಿನಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟರೇ ಎಲ್ಲ ಸರಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಕೊಬ್ಬರಿ ಸುಡುವ ವಾಡಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ರಾಯದುರ್ಗ, ಅಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಿಂದ ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ದಾರಿ ಬೆಳಕಾಗಲೆಂದು ಕೊಬ್ಬರಿಯ ಬಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಭರ್ಚಿಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿ ಹಿಲಾಲಿನಂತೆ ಮಾಡಿ ದಾರಿ ಬೆಳಕು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಶಿಗಟ್ಟಲೆ ಕೊಬ್ಬರಿಯನ್ನು ಸುಡುವ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ದಾಸೋಹ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಸುಡಲು ತಂದ ಕೊಬ್ಬರಿಯನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸಾದ ಕೋಡುತ್ತೇವೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ದಾಸೋಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇವೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಮಹಾಮಂಗಳಾರತಿ ಪೂಜೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿವಸ ಬರುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗೆ ರುದ್ರಾಭಿಷೇಕ ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕ, ಬಿಲ್ವಾರ್ಚನೆ, ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಾರುದ್ರಾಭೀಷೇಕ ಖಾಯಂ ಠೇವಣಿ (ಶಾಶ್ವತ ಸೇವೆ) ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯಾ ದಾಸೋಹದ ಖಾಯಂ ಠೇವಣಿ (ಶಾಶ್ವತ ಸೇವೆ) ಎಂದು 2 ಸೇವೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಯಾವುದಾರೊಂದು ದಿನಾಂಕವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಧುವೆ ಆಗಿದ್ದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಲ್ಲಿ ಅ ದಿನಾಂಕದಂದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಒಂದು ದಿನ ಭಕ್ತರು ಕೊಟ್ಟ ದಿನಾಂಕದಂದು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಮತ್ತು ದಾಸೋಹವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಒಳಮಠ, ಹೊರಮಠ, ಏಕಾಂತೇಶ್ವರ ಮಠ ಎಂಬ ಮೂರು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಒಳಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಊರಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಠವೇ ಒಳಮಠ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಠಕ್ಕೆ “ಹಿರೇಮಠ: ದರ್ಬಾರು ಮಠ” ವೆಂತಲೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಗಳ ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಮಠದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು, ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡುವುದಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಮಠವನ್ನು ದರ್ಬಾರು ಮಠವೆಂದು ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇಯದಾಗಿ ಹೊರಮಠ ಊರ ಹೊರಗಿರುವ ಮಠಕ್ಕೆ ಹೊರಮಠವೆಂದು ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಗಳು ಜೀವೈಕ್ಯ ಸಮಾಧಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇಯದಾಗಿ ಏಕಾಂತಮಠ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನಗೈದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಗುಹೆಯು ಶ್ರೀಗಳ ಏಕಾಂತವಾಸಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂಬ ಪ್ರತೀತಿ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಮರ-ಗಿಡಗಳಿಂದ ವೈಭವವಾಗಿ ಕಂಗುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೆರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವೈಭವವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 12 ಮತ್ತು 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜೀವ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಸಹಚರರಾದ ಶ್ರೀ ಭಕ್ತ ಫಣಿಯಪ್ಪನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜೆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ನಂದಾದೀಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಗಳು ಸಮಾಧಿ ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆಯಬಾರದೆಂಬ ಆದೇಶ ಮೀರಿ ಶ್ರೀಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವು ತಾಳಲಾರದೆ ಫಣಿಯಪ್ಪ ಸಮಾಧಿ ಬಾಗಿಲು ಸರಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಿವಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಗಳು “ಆಯ್ಯೋ ನಿನ್ನ ಮನೆ ಹಾಳಾಗ. ಯಾರವನು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದವನು ಎಂದು ಶಾಪಕೊಟ್ಟರು. ಶಾಪದ ಜ್ವಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಫಣಿಯಪ್ಪನನ್ನು ಅವನ ಕರುಣಾಜನಕತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀಗಳ ನಿನ್ನ ಮನೆ ಹಾಳಾಗುವುದು ಬೇಡ ವಂಶಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರಾದರೂ ಉಳಿದು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ ಎಂದು ಶಾಪದಲ್ಲಿ ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಿ. ಫಣಿಯಪ್ಪನಿಗೆ ಸಮಾಧಿಯ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಫಣಿಯಪ್ಪ ಇದು ನಮ್ಮಗಳ ಗ್ರಹಚಾರ ಎಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಹೀಗೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಳೆದವು ಸಮಾಧಿಯ ಮುಂದಿರುವ ನಂದಾದೀಪವನ್ನು ಆರದಂತೆ ಬೆಳಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಫಣಿಯಪ್ಪ ವಯಸ್ಸಾದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮನೆಯೊಳಗಿದ್ದ ನಾಯಕ ವಂಶದ ಹುಡುಗನಿಗೆ ನೋಡು ಲಿಂಗಣ್ಣ ದನ ಕರುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಾ ಆರದಂತೆ ಎಣ್ಣೆ, ಬತ್ತಿ ಹಾಕುತ್ತಿರೆಂದು ಹೇಳಿದ ಹೀಗೆ ಕಾಲಗಳು ಉರುಳಿದವು. ಫಣಿಯಪ್ಪನ ಕಾಲನಂತರ ಹೊರಮಠ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಾಯಕ ವಂಶಸ್ಥರು, ಒಳಮಠದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಫಣಿಯಪ್ಪನ ವಂಶಸ್ಥರು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ. ತರುವಾಯ 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದಾಗ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳ ಸಮಾಧಿಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಹೈದರಾಲಿ ಕನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪುತ್ರ ಸಂತಾನ ಆಗುವುದೆಂದು ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳು ಆರ್ಶಿವರ್ದಿಸಿದರು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿ ರಾಜನು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಂದಿರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ತಿಪ್ಪುಸಾಬು ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಬೆಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹಟ್ಟಿ ಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕನ ತದ ನಂತರ ಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕರ ವಂಶಸ್ಥರು, ಮಠಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಮೂಲ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ಪೂಜಾರಿಗಳು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ದೈವಸ್ಥರು ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಆಯಗಾರಾರದ ಪೂಜಾರುಗಳು, ಗೌಡರು, ಗೊಂಚಿಗಾರು, ತಳವಾರರು ಮಡಿವಾಳರು ಭಡಿಗೆಯರು, ಜೋಗಿಹಟ್ಟಿಯ ಗೊಲ್ಲರು. ಮತ್ತು ಹಟ್ಟಿಯ ಯಜಮಾನರು, ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ದೈವಸ್ಥರು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸೇರಿ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಳಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಣಾಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಒಳಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಧ್ಯಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಲ್ಕು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವಂತಹ ಶಿಲಾಕಂಬಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಮೇಲೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಮಧ್ಯದ ಮೇಲುಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಚಾತುರ್ಯದ ಸಂಗಮವೇ ಆಗಿರುವ ಭೂಮಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಾಳೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಹೊರಚಾಚಿದಂತಿರುವ ಭುವನೇಶ್ವರಿ ಕಮಲ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಚಾತುರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಟೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಕಮಲವು ಐದು ಸುತ್ತುಳ್ಳ ದಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಪೌರಣಿಕ ಹಿನ್ನಲೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಶಿವನ ಅವತಾರ ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ, ತ್ರಿಪುರ ಸಂಹಾರ ಎಂಬ ವೈವಿದ್ಯಮಯವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆ ಶಿಲಾಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಅವತಾರ, ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ಭರತನಾಟ್ಯ ಮಾಡುವ ದೃಷ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ “ಪಂಚನಾರಿ ತುರಗ” ತುಂಬಾ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ “ನವನಾರಿ ಕುಂಜರ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿಯ ಚಿತ್ರ ಒಂದೇ ಆನೆ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ನಾರೆಯರ ಆನೆ ಚಿತ್ರ. ಆ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮನ್ಮತರ ಆರೋಹಣ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ “ಗಜಗರ್ಭ” ಎಂತಲೂ ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತೀತಿಯೊಂದು ಈಗಲೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಹೆರಿಗೆ ನೋವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಹೆರಿಗೆ ವಿಳಂಬವಾದಾಗ ಈ ನವನಾರಿ ಕುಂಬಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಹೆರಿಗೆ ಸರಳವಾಗಿ ಶ್ರೀಘ್ರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದು. ಈಗಲೂ ಕೂಡ ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆ ಶಿಲಾಕಂಬಕ್ಕೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊರಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅರ್ಧಗೋಳಾಕಾರದ ಇಂಡೋ-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಶೈಲಿಯ ಗುಮ್ಮಟ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಮರ ಭಾವೈಕ್ಯತೆಯ ಸಂದೇಶ ಸಾರುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಮ್ಮಟವು 18 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದದ್ದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳಿಗೆ ದೋಷ ಪರಿಹಾರವಾಗಲು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟಿಲು ಸೇವೆ ಎಂಬ ಪೂಜೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪೂಜೆಯ ವಿವರವೇನಂದರೆ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳು, ಕಂಕಣಭಾಗ್ಯ, ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ, ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗಬೇಕಾದರೆ ತೊಟ್ಟಿಲನ್ನು 3 ಸಲ ತೊಗಿದರೆ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಉತ್ಸವಗಳಾದ ರಥೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಉತ್ಸವ ವಾರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಚೂರುಬೆಲ್ಲ, ಮೆಣಸು, ಬಾಳೆಹಣ್ಣು ತೂರುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ನಡೆದು ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಸೋಮವಾರ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಒಂದು ಮನೆಯವರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ನೀರು ತಂದು ಚಳೆವು (ನೀರನ್ನು ರಸ್ತೆಗೆ ಎರಚುವ ಪದ್ದತಿ) ಹಾಕುವುದು ಪದ್ದತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನದಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರು ಅವರವರು ಏನಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆದು ಆಗಲಿ ಎಂದು ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ/ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೇ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಭಕ್ತರು ಕೈ ಮುಗಿದು ನೀರಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತಣ್ಣಿರಿನ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಮೂರು ಸಲ ಪ್ರದಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘದಂಡ ಮಾಡಿ ದಿಂಡು ಉರುಳುವುದರಿಂದ (ಉರುಳು ಸೇವೆ) ದೋಷ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತೆಂದು ವಿಶೇಷ. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಒಳಗಡೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಗದ್ದಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಇಟ್ಟು ಅಂತ್ರಕಾಯಿ, ತೀರ್ಥಕಾಯಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿ. ಭಕ್ತರು ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ.
ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ

ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಚಳ್ಳಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸ, ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷತೆ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಯ ಮಾಹಿತಿವುಳ್ಳ ಟಿಪ್ಪಣಿ. ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನ ಮತ್ತು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಸುಮಾರು ೮೦೦ ವರ್ಷಗಳು ಆಗಿರಬಹುದು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು ಮಹಾ ತಪ್ಪಸ್ವಿಗಳು ಪರಶಿವನ ಪಂಚ ಮುಖಗಳೇ ಪಂಚಗಣಾಧೀಶ್ವರರು ಜಗನ್ಮಾತಪಿತರ ಆದೇಶದಂತೆ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿರಿಸಿ ಪಂಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುತ್ತ ದೀನ ದಲಿತರ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಕಾಯಕಷ್ಟದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಶರಣರಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣರಾಗಿ, ಸಾಧು ಸಂತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾದ ಮಹಾಮಹಿಮೆಯ ಪುರುಷರು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು....ಚಿತ್ರದುರ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಚಳ್ಳಕೆರೆ ತಾಲ್ಲೂಕು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸ, ಸ್ಥಳ ಪುರಾಣ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷತೆ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಯ ಮಾಹಿತಿವುಳ್ಳ ಟಿಪ್ಪಣಿ. ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನ ಮತ್ತು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು. ಸುಮಾರು ೮೦೦ ವರ್ಷಗಳು ಆಗಿರಬಹುದು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು ಮಹಾ ತಪ್ಪಸ್ವಿಗಳು ಪರಶಿವನ ಪಂಚ ಮುಖಗಳೇ ಪಂಚಗಣಾಧೀಶ್ವರರು ಜಗನ್ಮಾತಪಿತರ ಆದೇಶದಂತೆ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಷ್ಟಾವರಣಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿರಿಸಿ ಪಂಚಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣವಾಗಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಷಟ್ಸ್ಥಲಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರುತ್ತ ದೀನ ದಲಿತರ ಉದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಕಾಯಕಷ್ಟದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಶರಣರಲ್ಲಿ ಶಿವಶರಣರಾಗಿ, ಸಾಧು ಸಂತರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾದ ಮಹಾಮಹಿಮೆಯ ಪುರುಷರು. ಶ್ರೀ ಗುರು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಗಳು. ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿ ಆದ ನಂತರ ಪಾಳೆಗಾರರ ಸಂಸ್ಥಾನ ಅಂದರೆ ಹಟ್ಟಿಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕರು ಮತ್ತು ದೈವಸ್ಥರು ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪವಾಡ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸುಮಾರು ೧೨ ಮತ್ತು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳು ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋಗುವ ಮುನ್ನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ತಿಪ್ಪೇರುದ್ರಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಜೀವಂತ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಈ ಹಿಂದೆ ಸ್ವಾಮಿಜಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ನೀಡುಬೀಕ್ಷೆ. ಕಾಯಕವೇ ಕೈಲಾಸ ಎಂದು ತತ್ವ ಸಾರಿ, ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳು ಜೀವಂತÀ ಸಮಾಧಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು, ತದ ನಂತರ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ, ಕಂಕಣಭಾಗ್ಯ, ರೋಗರುಜಿನಗಳ ನಿವಾರಣೆ ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇಟ್ಟರೇ ಎಲ್ಲ ಸರಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಕೊಬ್ಬರಿ ಸುಡುವ ವಾಡಿಕೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ರಾಯದುರ್ಗ, ಅಂದ್ರಪ್ರದೇಶದಿAದ ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳಸಿದಾಗ ಕತ್ತಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ದಾರಿ ಬೆಳಕಾಗಲೆಂದು ಕೊಬ್ಬರಿಯ ಬಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಭರ್ಚಿಗೆ ಒಂದೊAದಾಗಿ ಚುಚ್ಚಿ ಹಿಲಾಲಿನಂತೆ ಮಾಡಿ ದಾರಿ ಬೆಳಕು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಹರಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಶಿಗಟ್ಟಲೆ ಕೊಬ್ಬರಿಯನ್ನು ಸುಡುವ ಪದ್ದತಿಯನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ದಾಸೋಹ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರುವುದರಿAದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಸುಡಲು ತಂದ ಕೊಬ್ಬರಿಯನ್ನು ದಾಸೋಹಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. -೨- ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಪ್ರಸಾದ ಕೋಡುತ್ತೇವೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ದಾಸೋಹದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇವೆ ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಮಹಾಮಂಗಳಾರತಿ ಪೂಜೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿವಸ ಬರುವಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗೆ ರುದ್ರಾಭಿಷೇಕ ಪಂಚಾಮೃತ ಅಭಿಷೇಕ, ಬಿಲ್ವಾರ್ಚನೆ, ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಾರುದ್ರಾಭೀಷೇಕ ಖಾಯಂ ಠೇವಣಿ (ಶಾಶ್ವತ ಸೇವೆ) ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯಾ ದಾಸೋಹದ ಖಾಯಂ ಠೇವಣಿ (ಶಾಶ್ವತ ಸೇವೆ) ಎಂದು ೨ ಸೇವೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಭಕ್ತರು ಈ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಯಾವುದಾರೊಂದು ದಿನಾಂಕವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಧುವೆ ಆಗಿದ್ದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಲ್ಲಿ ಅ ದಿನಾಂಕದAದು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಹೆಸರಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಒಂದು ದಿನ ಭಕ್ತರು ಕೊಟ್ಟ ದಿನಾಂಕದAದು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಗುವುದು. ಮತ್ತು ದಾಸೋಹವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬAಧಪಟ್ಟAತೆ ಒಳಮಠ, ಹೊರಮಠ, ಏಕಾಂತೇಶ್ವರ ಮಠ ಎಂಬ ಮೂರು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಒಳಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಊರಿನ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಠವೇ ಒಳಮಠ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಠಕ್ಕೆ “ಹಿರೇಮಠ: ದರ್ಬಾರು ಮಠ” ವೆಂತಲೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಗಳ ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಮಠದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದು. ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳಿಗೆ ದರ್ಶನ ನೀಡುವುದಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕಷ್ಟ-ಸುಖಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವುಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಮಠವನ್ನು ದರ್ಬಾರು ಮಠವೆಂದು ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎರಡನೇಯದಾಗಿ ಹೊರಮಠ ಊರ ಹೊರಗಿರುವ ಮಠಕ್ಕೆ ಹೊರಮಠವೆಂದು ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಗಳು ಜೀವೈಕ್ಯ ಸಮಾಧಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇಯದಾಗಿ ಏಕಾಂತಮಠ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಗಳು ಅನುಷ್ಠಾನಗೈದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಗುಹೆಯು ಶ್ರೀಗಳ ಏಕಾಂತವಾಸಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆAಬ ಪ್ರತೀತಿ. ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಮರ-ಗಿಡಗಳಿಂದ ವೈಭವವಾಗಿ ಕಂಗುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೆರೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವೈಭವವಾಗಿ ಕಂಗುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು ೧೨ ಮತ್ತು ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜೀವ ಸಮಾಧಿಗೆ ಹೋದಾಗ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಸಹಚರರಾದ ಶ್ರೀ ಭಕ್ತ ಫಣಿಯಪ್ಪನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪೂಜೆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ನಂದಾದೀಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀಗಳು ಸಮಾಧಿ ಬಾಗಿಲು ತೆಗೆಯಬಾರದೆಂಬ ಆದೇಶ ಮೀರಿ ಶ್ರೀಗಳಿಂದ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವು ತಾಳಲಾರದೆ ಫಣಿಯಪ್ಪ ಸಮಾಧಿ ಬಾಗಿಲು ಸರಿಸಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಿವಯೋಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಶ್ರೀಗಳು “ಆಯ್ಯೋ ನಿನ್ನ ಮನೆ ಹಾಳಾಗ. ಯಾರವನು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದವನು ಎಂದು ಶಾಪಕೊಟ್ಟರು. ಶಾಪದ ಶ್ವಾಲೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ತರಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಫಣಿಯಪ್ಪನನ್ನು ಅವನ ಕರುಣಾಜನಕತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಶ್ರೀಗಳ ನಿನ್ನ ಮನೆ ಹಾಳಾಗುವುದು ಬೇಡ ವಂಶಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರಾದರೂ ಉಳಿದು ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ ಎಂದು ಶಾಪದಲ್ಲಿ ಅನುಕಂಪ ತೋರಿಸಿ. ಫಣಿಯಪ್ಪನಿಗೆ ಸಮಾಧಿಯ ಬಂಡೆಯನ್ನು -೩- ಭದ್ರಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ಮನೆಗೆ ಬಂದ ಫಣಿಯಪ್ಪ ಇದು ನಮ್ಮಗಳ ಗ್ರಹಚಾರ ಎಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಹೀಗೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಳೆದವು ಸಮಾಧೀಯ ಮುಂದಿರುವ ನಂದಾದೀಪವನ್ನು ಆರದಂತೆ ಬೆಳಗಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದ ಫಣಿಯಪ್ಪ ವಯಸ್ಸಾದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮನೆಯೊಳಗಿದ್ದ ನಾಯಕ ವಂಶದ ಹುಡುಗನಿಗೆ ನೋಡು ಲಿಂಗಣ್ಣ ದನ ಕರುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತಾ ಆರದಂತೆ ಎಣ್ಣೆ, ಬತ್ತಿ ಹಾಕುತ್ತಿರೆಂದು ಹೇಳಿದ ಹೀಗೆ ಕಾಲಗಳು ಉರುಳಿದವು.ಫಣಿಯಪ್ಪನ ಕಾಲನಂತರ ಹೊರಮಠ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನಾಯಕ ವಂಶಸ್ಥರು, ಒಳಮಠದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಫಣಿಯಪ್ಪನ ವಂಶಸ್ಥರು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ. ತರುವಾಯ ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿಯು ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋದಾಗ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳ ಸಮಾಧಿಯ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಹೈದರಾಲಿ ಕನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಪುತ್ರ ಸಂತಾನ ಆಗುವುದೆಂದು ಸ್ವಾಮಿಜೀಗಳು ಆರ್ಶಿವರ್ದಿಸಿದರು. ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಲಿ ರಾಜನು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಂದಿರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಮಗನಿಗೆ ತಿಪ್ಪುಸಾಬು ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿ ಮುಂದೆ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಬೆಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹಟ್ಟಿ ಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕನ ತದ ನಂತರ ಮಲ್ಲಪ್ಪನಾಯಕರ ವಂಶಸ್ಥರು, ಮಠಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಮೂಲ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ಪೂಜಾರಿಗಳು ನಾಯಕನಹಟ್ಟಿ ದೈವಸ್ಥರು ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಆಯಗಾರಾರದ ಪೂಜಾರುಗಳು, ಗೌಡರು, ಗೊಂಚಿಗಾರು, ತಳವಾರರು ಮಡಿವಾಳರು ಭಡಿಗೆಯರು, ಜೋಗಿಹಟ್ಟಿಯ ಗೊಲ್ಲರು. ಮತ್ತು ಹಟ್ಟಿಯ ಯಜಮಾನರು, ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮದ ದೈವಸ್ಥರು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸೇರಿ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಿರುವುದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಒಳಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಣಾಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಒಳಾಂಗಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಧ್ಯಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಾಲ್ಕು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿರುವಂತಹ ಶಿಲಾಕಂಬಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿಯೇ ನಿಂತು ಮೇಲೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಮಧ್ಯದ ಮೇಲುಚಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಾಗ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಚಾತುರ್ಯದ ಸಂಗಮವೇ ಆಗಿರುವ ಭೂಮಿಗೆ ಮುಖಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಾಳೆಯ ಮುಖವನ್ನು ಹೊರಚಾಚಿದಂತಿರುವ ಭುವನೇಶ್ವರಿ ಕಮಲ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಚಾತುರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಟೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದೆ. ಕಮಲವು ಐದು ಸುತ್ತುಳ್ಳ ದಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನಮೋಹಕವಾದ ಪೌರಣಿಕ ಹಿನ್ನಲೆಯ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಶಿವನ ಅವತಾರ ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ, ತ್ರಿಪುರ ಸಂಹಾರ ಎಂಬ ವೈವಿದ್ಯಮಯವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆ ಶಿಲಾಕಂಬಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಅವತಾರ, ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿ ಭರತನಾಟ್ಯ ಮಾಡುವ ದೃಷ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಂಬವೊAದರಲ್ಲಿ “ಪಂಚನಾರಿ ತುರಗ” ತುಂಬಾ ಆಕರ್ಷಿಣಿಯವಾಗಿದೆ. -೪- ಮಧ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ “ನವನಾರಿ ಕುಂಜರ” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕಂಬವೊAದರಲ್ಲಿಯ ಚಿತ್ರ ಒಂದೇ ಆನೇಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ನಾರೆಯರ ಆನೆ ಚಿತ್ರ. ಆ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮನ್ಮತರ ಆರೋಹಣ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ “ಗಜಗರ್ಭ” ಎಂತಲೂ ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆ ಇದೆ. ಈ ಚಿತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರತೀತಿಯೊಂದು ಈಗಲೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತಿçÃಯರಿಗೆ ಹೆರೆಗೆ ನೋವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು ಹೆರಿಗೆ ವಿಳಂಬವಾದಾಗ ಈ ನವನಾರಿ ಕುಂಬಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ ಹೆರಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಸರಳವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎಂದು ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದು. ಈಗಲೂ ಕೂಡ ಗರ್ಭಿಣಿ ಸ್ತಿçÃಯರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆ ಶಿಲಾಕಂಬಕ್ಕೆ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊರಮಠ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಅರ್ಧಗೋಳಾಕಾರದ ಇಂಡೋ-ಇಸ್ಲಾಮಿಕ ಶೈಲಿಯ ಗುಮ್ಮಟ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲೀಮರ ಭಾವೈಕ್ಯತೆಯ ಸಂದೇಶ ಸಾರುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಮ್ಮಟವು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದದ್ದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳಿಗೆ ದೋಷ ಪರಿಹಾರವಾಗಲು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟಿಲು ಸೇವೆ ಎಂಬ ಪೂಜೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪೂಜೆಯ ವಿವರವೇನಂದರೆ ಭಕ್ತಾಧಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೆಲಸಕಾರ್ಯಗಳು, ಕಂಕಣಭಾಗ್ಯ, ಸಂತಾನ ಭಾಗ್ಯ, ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗಬೇಕಾದರೆ ತೊಟ್ಟಿಲನ್ನು ೩ ಸಲ ತೊಗಿದರೆ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಉತ್ಸವಗಳಾದ ರಥೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಉತ್ಸವ ವಾರೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಚೂರು, ಬೆಲ್ಲ ಮೆಣಸು . ಬಾಳೆಹಣ್ಣು ತೂರುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ನಡೆದು ಬಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಸೋಮವಾರ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಒಂದು ಮನೆಯವರಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೊಡದಲ್ಲಿ ನೀರು ತಂದು ಚಳೆವು ಹಾಕುವುದು ಪದ್ದತಿ. ಇರುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನದಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರು ಅವರವರು ಏನಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆದು ಆಗಲಿ ಎಂದು ಅಂದುಕೊAಡಿದ್ದರೆ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಯ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಭಕ್ತರು ಕೈ ಮುಗಿದು ನೀರಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತಣ್ಣಿರಿನ ಒದ್ದೆ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಮೂರು ಸಲ ಪ್ರದಕ್ಷಣೆ, ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘದಂಡ, ಮಾಡಿ ದಿಂಡು ಉರುಳುವುದರಿಂದ ದೋಷ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇವಸ್ಥಾನದ ಒಳಗಡೆ ಸ್ವಾಮಿಯ ಗದ್ದಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಇಟ್ಟು ಅಂತ್ರಕಾಯಿ, ತೀರ್ಥಕಾಯಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿ. ಭಕ್ತರು ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
